روشهای عبور از رودخانه / بخش اول چاپ
مطالب آموزشی - طبیعت گردی
دوشنبه, 08 شهریور 1389 ساعت 18:07

مقدمه:

بی شک همواره در صعود به ارتفاعات، برنامه های کوهپیمایی، و بازدید از تنگه های زیبای ایران زمین، عبور از رودخانه ها یکی از موارد غیر قابل گریز، لذت بخش و در برخی موارد همراه با خطرات خاص خود می باشد. فراگیری فنون مختلف عبور از رودخانه یکی از صدها فنونی است که هر کوهنوردی می بایست به آن آشنایی کافی داشته و عدم این آشنایی سبب بروز مشکلات و خطرات عدیده در حین اجرای برنامه های کوهنوردی که در آنها نیاز به عبور از رودخانه وجود دارد، می گردد.

از سوی دیگر حوادث گوناگونی که در این رابطه بر تیم های مختلف کوهنوردی و حتی تیم های امداد و نجات کوهستان تحمیل می گردد لزوم وجود چنین آموزشهایی را در سطوح مختلف کلاسهای کوهپیمایی چندین برابر افزایش می دهد.

همچنین بروز حادثه دلخراش و غم انگیز در گذشت یکی از همنوردان عزیزمان در تنگ هایقر فیروز آباد فارس که در اثر عدم اطلاع کافی از شیوه ها و شرایط عبور از رودخانه به وقوع پیوست حقیر را بر آن داشت تا موضوع پایان نامه مربیگری درجه 3 کوهپیمایی خود را تحت عنوان روشهای عبور از رودخانه انتخاب نمایم.

امید که رساله حاضر بتواند حداقل نیازهای لازم را در جهت آموزش شیوه های عبور از رودخانه ارائه نماید.

محمد کریمی ـ تیر ماه 1385

 

 کلیات

 تعریف رودخانه:

حجمی از آب جاری که از یک آبراهه عبور می کند را رودخانه گویند. در ابتدای هر بارندگی، آب باران بر اثر تبخیر به اتمسفر باز می گردد و یا به داخل زمین نفوذ می کند اما با افزایش سرعت و مدت بارندگی به تدریج درصد تبخیر کاهش یافته و بارش بیش از مقداری می گردد که زمین قادر به جذب آن باشد. در این زمان است که آب بر روی سطح زمین جاری می گردد.

این آبها ابتدا به صورت قشر نازکی از آب و یا تعداد زیادی از جویبارهای بسیار کوچک و درهم، جریان می یابند و سپس در مجاری معینی متمرکز می شوند که این مجاری، شاخه های اولیه رودخانه ها هستند. این شاخه ها مرتبا به یکدیگر پیوسته و رودخانه اصلی را به وجود می آورند.

 

انواع رودخانه:

رودخانه ها از نظر تغییر مقدار آب در طول سال به دو دسته رودخانه های دائمی و رودخانه های فصلی تقسیم می گردند. در اقلیم های مرطوب که مقدار بارندگی زیاد و تبخیر کم است رودخانه ها از نوع دائمی هستند. آب این رودخانه ها در زمانی که بارندگی نیست از ذوب برف و یخ نواحی مرتفع و یا از ورود آبهای زیرزمینی به داخل آنها تامین می گردد.

در مقابل، در مناطق خشک که مقدار بارندگی کم و تبخیر زیاد است رودخانه ها بیشتر موقتی و فصلی هستند این رودخانه ها بنا به شرایط ممکن است در خلال بارندگی و کمی بعد از آن و یا فقط در طول فصول مرطوب سال آب داشته باشند و معمولا در این مناطق سطح آبهای زیرزمینی پایین تر از آن است که بتواند رودخانه را تغذیه نماید.

 

انواع جریان رود

شکل جریان آب در رودخانه به دو صورت است. در بستر هموار و مستقیم و در سرعتهای کم، مسیر هر ذره آب یک خط مستقیم است که به آن جریان ورقه ای یا خطی گفته می شود. در مقابل در بسترهای ناهموار و غیر مستقیم و در سرعتهای زیاد، ذرات آب در همه جهت و با سرعتهای مختلف حرکت کرده و در هم تداخل می کنند. به این نوع جریان جریان آشفته می گویند. به طوری که در بستر رود و در نزدیکی دیواره ها به دلیل نیروی اصطکاک، جریان آشفته تر است.

سرعت آب یعنی فاصله ای که هر ذره آب در واحد زمان طی می کند در نقاط مختلف یک رودخانه در طول یا عرض و عمق آن متغیر است. از عوامل مختلفی که در تغییر سرعت آب موثر هستند می توان مقدار آب رودخانه، شیب بستر، و یا انحنا و پیچ و خم رودخانه را نام برد.

به طور کلی می توان گفت که در قستهای مختلف یک رودخانه جریانهای متعددی در حرکتند. در کناره های رود جریانهای مارپیچی، در مرکز و سطح رود جریانهای پر سرعت و در واقع سریعترین جریان و در زیر قسمت مرکزی جریانهای کم سرعت تر در حال حرکت هستند.

لازم به ذکر است که هر چه حجم و سرعت آب رودخانه افزایش یابد نیروی آب نیز بیشتر می شود.

 

دبي رودخانه

به حجم آبي كه در واحد زمان از سطح مقطع عرضي يك رودخانه عبور مي كند دبي آن رود گفته مي شود كه معمولا آْن را با واحد متر مكعب برثانيه بيان مي كنند . در واقع مقدار دبي برابر است با حاصلضرب سرعت جريان آب در سطح مقطع رودخانه. براي اندازه گيري دبي رودخانه روشها و دستگاه هاي اندازه گيري متنوع و گوناگوني وجود دارد اما با توجه به اينكه در ورزش كوهنوردي از اين ابزار و لوازم هيچ بهره ای گرفته نمي شود لذا تنها به ذكر روشی مي پردازيم كه به واسطه آن مي توان دبي رودخانه را به طور تقريبي و بدون نیاز به ابزار خاص محاسبه نمود .

دبي يك رودخانه تقريباً در تمام نقاط آن ثابت است و همانطور كه قبلا نيز گفته شد دبي رود برابر است با حاصلضرب سرعت جريان آب در سطح مقطع عرضي رودخانه. لذا براي بدست آوردن دبي ابتدا بايد بتوانیم سرعت و سطح مقطع رودخانه را به دست آوریم. برای این منظور می بایست مسافتی از طول رودخانه را در نظر بگيريم كه مسير آن تقريباً مستقيم بوده و حتي المقدور داراي شكل هندسي منظمي باشد.

 

نحوه اندازه گيري سرعت:

اندازه گیری سرعت رود به اين ترتيب است كه بعد از انتخاب محل ابتدا متراژ مسافت مورد نظر را اندازه مي گيريم سپس يك تكه چوب را از نقطه شروع روي سطح آب رها كرده و زمان رسيدن اين چوب به نقطه پايان را اندازه گيري مي نماييم. حال با داشتن مقادير مسافت و زمان و تقسیم آنها بر يكديگر سرعت جريان در نقطه مورد نظر برحسب متر بر ثانيه.

زمان / مسافت = سرعت

بعد از محاسبه سرعت جريان مي بايست سطح مقطع عرضی رودخانه را نيز بدست آوریم.

 

نحوه اندازه گیری سطح مقطع رود:

براي بدست آوردن سطح مقطع رود بدين روش عمل مي كنيم كه عرض رودخانه را به فواصل معيني تقسيم كرده و در هر يك از اين فواصل عمق آب را اندازه می گيريم. سپس از عمقهاي بدست آمده معدل گيري كرده تا متوسط عمق رودخانه در محل مورد نظر برحسب متر مشخص گردد. از حاصلضرب مقدار متوسط عمق آب در عرض رودخانه سطح مقطع آب در آن نقطه بر حسب متر مربع محاسبه می شود.

عمق آب × عرض رود = سطح مقطع عرضی رودخانه

اکنون با ضرب كردن سرعت جريان آب در سطح مقطع رودخانه دبي جريان آب رودخانه برحسب متر مكعب بر ثاني هبدست می آید

سطح مقطع عرضی رود × سرعت جريان آب= دبي رودخانه

 

جهت ها و عوارض رودخانه

جهت های رود عبارتند از بالادست، پایین دست، کرانه چپ و کرانه راست

بالا دست: محل بالای رودخانه است که جهت آن مخالف با جهت جریان آب رودخانه است.

پایین دست: نقطه ای در پایین رودخانه با توجه به جهت حرکت جریان آب

کرانه چپ و کرانه راست: کرانه ها حاشیه های دو سمت رودخانه هستند که جهت آنها با نگاه کردن به پایین دست مشخص می گردد.

خروجی V   شکل: خروجی V   شکل و یا زبانه ای شکل به جایی گفته می شود که آب از بین دو مانع در رودخانه عبور کند. در برخی نقاط رودخانه این خروجی ممکن است بیش از یکی باشد.

 

غربالها:

موانعی مانند شاخه و ریشه درختان که آب را از بین خود عبور می دهند را غربال گویند.

 

آب راکد:

آب راکد به آبی گفته می شود که مانع وجود در رودخانه هیچ تاثیری بر جریان آب نمی گذارد.

 

آبهای جاری کم عمق:

به آبهایی کم عمق می گویند که در جلوی مانع موجود در رودخانه، گرداب و در پشت مانع بالشتک گردابی تشکیل می گردد.

 

 آبهای جاری با عمق متوسط:

به آبهایی گفته می شود که در جلوی مانع گرداب و روی گرداب کف به وجود می آید.

 

آبهای جاری عمیق:

به آبهایی می گویند که بر روی مانع موجهای برگشتی و در جلوی مانع حفره های مکشی به وجود می آیند.

 

تنگه:

به مکانهایی گفته می شود که عرض رودخانه در آنجا کم و سرعت در آن ناحیه افزایش می یابد.

 

حصارهای سنگی:

به سنگها و نخاله های موجود در مسیر حرکت آب می گویند.

 

جریان تغذیه کننده:

به مسیرهایی گفته می شود که معمولا در آنها آب جریان داشته و به حجم آب رودخانه می افزاید.

 

گرداب:

به جریان معکوس و افقی که در جهت مخالف حرکت آب ایجاد می شود گرداب گفته می شود. فشار آب در طول یک مانع با عث می شود که آب بعد از عبور از آن در جهت عکس مسیر حرکت، جریان یابد و گردابها را به وجود آورد.

 

نقطه تلاقی:

محلی که دو جریان آب به هم می رسند را نقطه تلاقی گویند. این دو جریان ممکن است از دو آبراهه متفاوت باشند و یا اینکه بعد از گذر از یک مانع به هم برسند.