کاروانسرای دیر گچین چاپ
معرفی مناطق گردشگری - کویرها
شنبه, 04 دی 1389 ساعت 12:26

دیرگچین ، کاروانسرایی بسیار   استوار و پرشکوه است که در دل پارک ملی کویر و در حاشیه کویر مسیله و حوض سلطان واقع شده و در متون تاریخی به نام های   "دژ کردشیر"، "دیرالجص"، "قصرالجص"، " قصرگچ" و "قلعه دیر" نیز خوانده شده و به   عنوان منزلگاهی بسیار مهم در مسیر یکی از راههای باستانی منزلگاههای ایران بوده   است.

 

 

این بنا در موقعیت اصلی خود بر سر راه قدیمی قم به ورامین یا ساوه   به ورامین و گرمسار قرار دارد. فاصله آن تا قم حدود ۸۰ کیلومتر است و می توان گفت   با ری قدیم بیشتر در ارتباط بوده است. به گفته بعضی از محققین بنای این کاروانسرا   از دوره اردشیر بابکان وجود داشته و قدمت آن به حدود ۱۷۵۰ سال پیش می رسیده که   تعریف و توصیف آن در کتب جغرافی دانان و سیاحان غرب و مستشرقین خارجی آمده است  . ابودلف مورخ قرن چهارم هجری در کتاب خود به نام سفر نامه ابودلف از این بنا به نام   دیرکرد اردشیر و مربوط به زمان عاد (اقوام زمان جاهلیت عرب ها) اسم برده است  .

 

 

در کتاب تاریخ قم از این بنا به عنوان دیرالجص اسم برده شده می شود   و آنرا فرا پیش قم می نویسد. ابن حوقل در کتاب صوره الارض (۳۶۷ هجری) می نویسد   "دیرجص" رباطی است از گچ و آجر که بدرقه سلطان (گارد سلطنتی) در آن نشیند، در این  میان توصیف ابودلف از همه روشن تر است، این دژ را دارای برج های بسیار بزرگ و بلند، حصار ضخیم و مرتفع که با آجر های بزرگ ساخته شده و در داخل دژ ساختمان های مستطیل و سقف های ضربی دیده می شود می نویسد، مساحت محوطه را شامل دو جریب و بیشتر ذکر می کند.

 

 

اين كاروانسراى چهار ايوانه به دليل وزش بادهاى كويرى در ضلع شمال شرقي، جنوب غربى احداث شده است.

وسعت محوطه كاروانسراى دير گچين به 12 هزار متر مربع مى‌رسد كه بناى كاروانسرا با وسعتى حدود 8 هزار متر مربع در ميان آن احداث شده است.

 

 

اين بناى قديمى داراى 43 حجره، ايوان شاه نشين، حياط خلوت و 8 شترخانه، داراى منظر شاهى و 2 مغازه براى نگهدارى كالا، حمام و مسجد است.

 

 

در دوره سلجوقیان که آبادانی راه ساوه و قم به ورامین که از توجه و اهمیت زیادی برخوردار بوده است، این بنا نیز به طور حتم مورد توجه ویژه قرار گرفته و یکی از منزلگاه های مهم در منطقه بوده است. برپایی یک منزلگاه دیگر در جوار این بنا به طرف قم به نام کاروانسرای سنگی متعلق به همین دوره می تواند اهمیت دیرگچین در دوره سلجوقی و عظمت آن را بازگو کند.

 

 

آنچه که مسلم است در حال حاضر از ساختمان های چهار گوش و مستطیلی که ابودلف از آن اسم برده خبری نیست ولی دیوارهای دژ و برج ها بصورت اولیه باقی مانده است. ساختمان کاروانسرا روی پایه های اولیه بنا دوباره ساخته شده و قسمت های تغییر یافته بنا از روی آجر های دوره سلجوقی، عهد صفویه و قاجاریه به خوبی مشهود است.

 

 

بنای فعلی عبارت است از تلفیق بنای ساسانی تغییر شکل یافته در دوره سلجوقی، با بنایی که در دوره صفویه به شکل کاروانسرای چهار ایوانه بازسازی شده است، در ورودی بنا رو به جنوب و پلان بنا مربع است.

کاروانسرا دارای ۶ برج می باشد که چهار برج به قطر ۶ متر در گوشه ها و دو برج نیمه مدور در طرفین ورودی قرار دارد.

 

 

مجموع مساحت این دژ و ملحقات آن در خارج از کاروانسرا شامل بنای مخروبه خشتی کنار کاروانسرا، کوره آجر پزی، آب انبار و قبرستان حدود ۱۹ هکتار است.

کاروانسرای دیرگچین ۴ ایوانی بوده که در هر طرف ۱۲ حجره یک طبقه وجود دارد، شتر خوان ها به صورت دالان های طویل به عرض تقریبی ۶ متر با سقف های ضربی در پشت حجره ها قرار دارد.

 

راه های ورود به منطقه :

مسیر اول ، جاده آسفالته قم به  روستای علی آباد و سپس مسیر خاکی نسبتا هموار تا دیر گچین .

مسیر دوم ، چرم شهر ورامین بعد از طی مسافتی در حدود 20 کیلومتر (خاکی ) به دیر گچین می رسید

 

گردآوری و تدوین: محمد شاکری موحد

منابع: میراث فرهنگی استان قم، کویر ایران، کاشفان سیاره آبی، ویکیپدیا